Cyn dyfodiad diwydiant, dim ond clwstwr o dyddynnod bach a ffermydd anghysbell oedd pentrefi Treherbert, Tynewydd, Blaenrhondda a Blaen-cwm. Ychydig iawn o bobl oedd yn byw yma, ac yn ôl y Parchedig Lewis yn ‘History of the Parish of Treherbert' ym 1959, roedd Treherbert ar frig cwm diarffordd ac wedi llwyddo i gadw ei gymeriad gwledig arbennig . Er bod tystiolaeth yn dangos fod pobl yn byw yma yn oes y Celtiaid, prin oedd poblogaeth yr ardal am flynyddoedd maith - dim ond 218 o bobl oedd yn byw yn 'Middle hamlet of Treherbert' ym 1841. Erbyn 1861 fodd bynnag, cynyddodd y ffigur hwn 500% i 1,203.

Un peth oedd yn gyfrifol am ddatblygu'r pentrefi hyn, a Chwm Rhondda i gyd i raddau helaeth, sef agor y pwll glo stêm cyntaf yng Nghwmsaerbren (Treherbert) ym 1855.

Agorwyd y pwll gan Ymddiriedolwyr Marcwis Bute ar ôl iddynt brynu fferm Cwmsaerbren gan William Davies am £11,000 ym mis Awst 1845. Dechreuwyd cloddio am lo mewn pwll arbrofol ym 1850, ond araf iawn y datblygodd pethau oherwydd cysylltiadau trafnidiaeth gwael Cwm Rhondda yn y 1840au. Roedd rhaid defnyddio ceffylau i lusgo'r offer ar draciau garw am wyth milltir o derfynfa rheilffordd Taff Vale ym mhentref Dinas.

Diwydiant glo Treherbert

Glofa Abergorchi - Treherbert

r bod lefel lo fach yma yn nechrau'r 1800au, manteisiwyd i'r eithaf arni wrth i fflyd o fentrwyr glo heidio i'r ardal ar ôl agor pwll Bute . Ym mis Medi 1859, llwyddodd partneriaeth Houghty Huxham, Thomas Hopkin a William Morgan i gysylltu'r lefel â gwythïen ‘Rhondda No.3'. Prynwyd y lefel hon maes o law gan H. Insole am £7,000 ym 1862 a suddodd y siafft i'r gwythiennau glo stêm, ac yna gan Bunyeat, Brown and Company a brynodd y lofa ym 1874. Fe'i prynwyd gan Ocean Coal Company ym 1926, ond roedd yn segur erbyn gwladoli'r pyllau glo ym 1947.

Uwchben Glofa Abergorchi tua 1900

Glofa Bute Merthyr (Treherbert)

Agorodd y lofa hon ym 1851, ac erbyn 1853 roedd wedi cyrraedd y wythïen 4 troedfedd 125 o lathenni islaw'r ddaear cyn suddo'r siafft aer rhwng 1853 a 1854. Ym 1857, gosodwyd y pwll ar les gan Ystâd Bute i gwmni a aeth i'r wal ym 1859 ac roedd y pwll yn wag am naw mis wedyn. Ym 1862, penderfynodd W.S.Clark i orchwylio'r gwaith cynhyrchu ei hun ar ran Ystâd Bute a chynyddodd y gwaith cynhyrchu yn gyflym. Erbyn 1869, roedd y pwll yn cynhyrchu bron ddwywaith cymaint o lo, a chloddiwyd yn ddyfnach o dan y ddaear gan daro'r wythïen dwy droedfedd naw modfedd, y wythïen chwe throedfedd a'r wythïen naw troedfedd. Prynodd United National Collieries y lofa ym 1915, cyn dod o dan reolaeth Ocean Coal Company ym 1926.

Er na chynhyrchwyd mwy o lo gan y Bwrdd Glo ar ôl gwladoli, fe'i cadwyd ar agor fel gorsaf bwmpio am gyfnod byr wedyn.

Glofeydd Fernhill

oedd pump o byllau a lefelydd yn Fernhill, gan gynnwys pwll North Dunraven. Agorwyd pyllau rhif 1 a 2 Fernhill gan Ebenezer Lewis ym 1869, ac ar ôl i'r pyllau hyn gyrraedd y wythïen chwe throedfedd ym 1871 fe'u gwerthodd i bartneriaeth y Meistri Crowley, John ac Oldroyd yn yr un flwyddyn. Gwerthwyd y pyllau maes o law i George Watkinson a'i feibion ym 1877, a brynodd bwll North Dunraven (Blaenrhondda) ym 1893 hefyd a'i uno gyda Glofa Fernhill. Aeth Watkinson ati i greu cwmni cyhoeddus Fernhill Collieries Cyfyngedig wedyn. Daeth y cwmni dan fantell Cambrian Trust Limited ym 1910, ac erbyn 1913 roedd dros 1,700 o ddynion yn gweithio i byllau'r cwmni.

Uchod: Pyllau 1 a 2, Fernhill

Glofa Glyn Rhondda (Blaen-cwm)

Agorwyd y lofa hon ym 1911 gan gwmni Glenavon Garw Collieries Limited, aelod o Gymdeithas Perchnogion Glo De Cymru, a wasanaethwyd gan reilffordd Rhondda and Swansea Bay. Roedd yn cynnwys dwy lefel, slant a phwll, a chyflogwyd rhwng 200 a 500 o ddynion yn ystod oes y lofa a oedd yn cynhyrchu glo i gartrefi a diwydiannau. Ar ôl gwladoli, daeth y lofa'n rhan o Ranbarth De-orllewinol, Ardal 3, Grwp 4, y Bwrdd Glo. Ar y pryd, roedd dros 450 o lowyr yn gweithio ym mhyllau 1 a 2, a thua 70 yn gweithio yn lefel rhif 2. Caeodd lefel rhif 2 ym 1954, a chaewyd y lofa i gyd gan y Bwrdd Glo ym 1966

Glofa Lady Margaret (Treherbert)

Dyma un o byllau glo cyntaf rhan uchaf Cwm Rhondda, a agorwyd gan Farcwis Bute ym 1853. Roedd rheilffordd Taff Vale newydd gael ei hymestyn ar y pryd i wasanaethu'r lofa, ac roedd digon o le i 160 o wagenni llawn, 114 o wagenni gwag a 45 o wagenni eraill ar seidins y lofa. Cloddiwyd yn ddyfnach i'r wythïen bedair troedfedd uchaf a'r gwythiennau dwy droedfedd naw modfedd, pedair troedfedd a chwe throedfedd cyn rhoi'r gorau iddi ym 1909. Aeth United National Collieries Limited ati i brynu'r lofa hon ynghyd â Glofa Bute Merthyr ym 1915, ac erbyn 1926 roedd y gyfran fwyaf o'r cwmni ym meddiant Ocean Coal Company. Ar ôl gwladoli'r diwydiant glo ym 1947, dim ond at ddibenion pwmpio ac awyru y defnyddiwyd Glofa Lady Margaret.

Glofa Tydraw (Blaen-cwm)

Glofa Dunraven oedd enw'r pwll hwn yn wreiddiol, ar ôl y perchnogion gwreiddiol, Dunraven United Collieries Limited a sefydlwyd gan Thomas Joseph. Aeth y cwmni i'r wal ym 1866 ar ôl darganfod y wythïen dwy droedfedd naw modfedd ym 1865. Roedd yn segur tan 1872 pan brynwyd y lle gan Watts and Company. Fe'i gwasanaethwyd gan reilffordd Taff Vale, ac ym 1897 roedd lle i 340 o wagenni ar y seidins. Pan brynodd y Brodyr Cory y lofa ym 1913, roedd yn cyflogi 806 o ddynion. Parhaodd yn eu dwylo nhw tan 1947 pan ddaeth yn rhan o Ranbarth De-orllewinol, Ardal 3, Grwp 4, y Bwrdd Glo, gyda bron i 450 o weithwyr. Daeth y gwaith i ben am y tro olaf ym 1959.

Cludiant Treherbert

Cyn agor Pwll Bute Merthyr, roedd cysylltiadau cludiant ym mhen uchaf Cwm Rhondda yn gwbl nodweddiadol o ardal wledig yn nechrau'r 1800au. Doedd dim cyswllt rheilffordd, a thraciau garw a llwybrau ceffyl niferus oedd ffordd fawr y cyfnod. Yr unig ffordd o gyrraedd y cymoedd cyfagos oedd ar hyd y grib oedd yn cysylltu â ffordd Castell-nedd/Aberdâr. Er mwyn croesi'r afon, roedd rhaid mynd drwy ddwy ryd, Rhyd-y-cwm, uwchben Blaenrhondda, a Rhyd Tonllwyd yn Nhreherbert. Mae cysylltiad amlwg rhwng datblygiad diwydiannol yr ardal a datblygu'r cysylltiadau cludiant yma. Mewn dim o dro, trodd yr ardal wledig anghysbell hon i fod yn ganolbwynt bwrlwm diwydiannol.

Un o'r prif ffactorau y tu ôl i ddatblygiadau mawr yr ardal oedd yr angen i reilffordd Taff Vale ehangu ei wasanaethau i ben uchaf Cwm Rhondda, a gwneud mwy o elw yn sgil hynny. Yn y 1840au, roedd y rheilffordd yn mynd cyn belled â Dinas, ond roedd cryn sôn am gyfoeth mwynol Cwm Rhondda Uchaf. Felly, sicrhaodd cwmni rheilffordd Taff Vale yr hawl i ehangu'r lein cyn belled â Thynewydd ym 1846. Byddai cost hynny wedi bod yn llethol oni bai am werth adnoddau mwynol y rhan yma o'r cwm.

Felly, cynigiodd y cwmni wobr o £500 i unrhyw un a fyddai'n agor pwll 120 o lathenni o dan y ddaear ym mhen uchaf Cwm Rhondda Fawr. Llwyddodd pwll Bute Merthyr i wneud hyn wrth ddarganfod gwythïen lo 125 o lathenni o dan y ddaear ym 1853. Cafodd hyn effaith uniongyrchol ar gludiant, gyda rheilffordd Taff Vale yn ehangu'r lein i Gelligaled yn Ystrad Rhondda i ddechrau ac yna i bwll glo Bute Merthyr, Treherbert, ym 1856. Bellach, roedd modd cloddio am lo ar raddfa fawr yn y cylch, a doedd dim angen defnyddio ceffylau a wagenni i gludo'r holl offer ar lonydd anaddas wyth milltir i fyny'r cwm mwyach. Hefyd, doedd dim angen cludo'r glo i lawr y cwm fel hyn chwaith. Cyflymodd yr holl broses yn sylweddol, ac yn bwysicach i bawb oedd yn gysylltiedig â'r diwydiant, cynyddodd yr elw hefyd. Rhaid cofio mai trenau cludo nwyddau'n bennaf oedd yn teithio ar gledrau'r cyfnod, ac ni ddechreuwyd cludo teithwyr i orsaf Treherbert tan fis Ionawr 1863.

Fel y nodwyd eisoes, roedd ffyrdd yr ardal yn hollol anaddas ar gyfer yr holl bobl a heidiodd i'r ardal i chwilio am waith yn y diwydiant newydd. Mater i berchnogion y glofeydd eu hunain oedd mynd ati i adeiladu ffyrdd gwell, ac yn hyn o beth, roedd Ystâd Bute ar flaen y gad - gan alw am ffordd 50 troedfedd o led o Dreherbert i Bontypridd yn nechrau'r 1860au. Er na wireddwyd y cynllun hwn, aeth Ystad Bute ati i gyflawni'r gwaith o Dreherbert i Dreorci. Yn y 1920au, aeth y cyngor lleol ati i adeiladu ffordd y Rhugos (neu ‘New Road' fel yr oedd ar y pryd) fel dolen gyswllt rhwng pen ucha'r cwm â Chwm Cynon a Chwm Nedd.

Cerbydau hansom, breciau a wagonetiau oedd fwyaf cyffredin ar y ffyrdd cynnar, ond ym 1860au, sefydlwyd dau wasanaeth bws â cheffyl rhwng Treorci a Threherbert. Ehangwyd y gwasanaeth yn y 1870au gyda thri gwasanaeth dyddiol rhwng Treherbert ac Ystradyfodwg. Ym mis Ebrill 1906 ffurfiwyd cwmni Rhondda Tramways gan arwain at y gwasanaeth tram trydan cyntaf i Dreherbert ym 1908. Disodlwyd y tramiau gan y bysus yn y 1930au, gyda'r gwasanaeth bws cyntaf rhwng Treherbert a Chaerdydd 1931. Mewn llai nag 80 mlynedd felly, roedd Treherbert a'r cylch wedi gweddnewid yn llwyr - o fod yn blwyf tawel ac anghysbell oedd heb newid fawr ddim ers canrifoedd, i fod yn dref ddiwydiannol brysur â chysylltiadau i weddill y De.

Uwchben: Damwain trên Fernhill