I uchelgais a dyheadau diwydiannol y teulu Crawshay o Ferthyr Tudful y mae'r diolch am ddatblygiad Trefforest i fod yn bentref modern fel y mae heddiw. Dechreuodd eu cysylltiad â Threfforest ym 1794 pan brynodd William Crawshay ddarn o dir yn Ynys-pen-llwch lle'r oedd melin fechan ar gyfer rholio tunplat. Daeth y fenter hon yn llwyddiant ysgubol, yn enwedig ar ôl agor y Glamorganshire Canal ym 1794 i gludo cynnyrch y cwmni.

Aeth y pentref o nerth i nerth yn sgil llwyddiant y ddau ddiwydiant a'r cysylltiad cynnar â masnach lo Cwm Rhondda, diolch i dramffordd Dr Griffiths rhwng Dinas a Threfforest. Cafodd llawer o weithwyr eu denu i'r ardal, gan arwain at gynnydd sylweddol mewn gwaith adeiladu a masnach. Cyn pen dim, codwyd tai newydd i'r gweithwyr ar strydoedd fel Long Row, Forest Row, River Row a Market Street, ac agorodd siopau i gynnig nwyddau iddynt. Agorodd tafarnau newydd hefyd, ac mae Cyfeirlyfr Busnesau Kelly 1884 yn nodi pump ohonynt yn cynnwys y Ballar's Arms, The Greyhound Inn a Danygraig Arms.

Diwallwyd anghenion crefyddol y trigolion hefyd, ac agorwyd nifer o gapeli Anghydffurfiaeth - gyda Chapel y Bedyddwyr Cymraeg (1841) a Chapel Methodistiaid Saron (1843) ymysg y cynharaf. Trefforest oedd y pentref cyntaf yn y cylch i gael swyddfa bost, ac roedd post Pontypridd yn cael ei anfon i Swyddfa Bost Trefforest i'w ddosbarthu. Yma hefyd yr oedd un o farchnadoedd cynharaf yr ardal, a chynhaliwyd marchnad reolaidd yn Market Square (Castle Square yn ddiweddarach) o 1803 ymlaen. Ond rhaid aros tan 1847 cyn agor gorsaf drenau Trefforest.

Heddiw, mae Trefforest yn aml yn cael ei hystyried fel rhan o Bontypridd ac yn fwyaf enwog am ei brifysgol. Ond yn nechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd Trefforest yn lle tipyn mwy byrlymus na Phontypridd (neu Newbridge fel yr oedd bryd hynny) gyda llu o gyfleusterau a llawer mwy o botensial iddi fel tref.

Dde: Long Row Terrace oedd un o strydoedd cyntaf Trefforest. Dyma lun ohoni ym 1977

Prifysgol Morgannwg (Forest House)

Dechreuodd William Crawshay II (1788 -1867) y gwaith o foderneiddio Gwaith Tunplat Trefforest yn nechrau'r 1830au. Collodd ddiddordeb yn y gwaith, fodd bynnag, pan etifeddodd ymerodraeth Crawshay ym 1834 ar ôl marwolaeth ei dad, William Crawshay I. Felly, rhoddwyd y cyfrifoldeb o gwblhau'r broses foderneiddio yn nwylo mab William II, Francis Crawshay (1811 -1878). Erbyn 1836, roedd y gweithfeydd yn cynhyrchu'n llawn unwaith eto a symudodd Francis i dy o'r enw Forest House. Adeiladwyd y t y crand hwn ar gyfer ei daid, ar safle fferm Fforest Isaf.

Mae Forest House, sy'n perthyn i Brifysgol Morgannwg bellach ac yn cael ei adnabod fel ‘Bloc A', yn adeilad rhestredig. O'r tu allan, mae'n debyg i'r hyn yr oedd yn nyddiau Francis Crawshay. Ond mae'r tiroedd o amgylch y t y wedi gweld byd o wahaniaeth dros y blynyddoedd. Yn niwedd y 1880au, gosododd Barry Railway Company gledrau oedd yn mynd ar hyd y tir y tu ôl i'r ty cyn mynd drwy dwnnel Trefforest ac ymlaen i Bontypridd. Diflannodd y perllannau ar y bryniau islaw'r rheilffordd ar droad yr ugeinfed ganrif wrth i strydoedd newydd gael eu hadeiladu, fel Forest Grove, Bertha Street a Hilda Street.

Yn ystod ei oes, cododd Francis Crawshay nifer o feini hirion yma ac acw ar dir Forest House. Ar ôl iddo farw, aeth ei frawd Henry Crawshay (1812 -1879) ati i osod y cerrig hyn mewn cylch tebyg i Gylch yr Orsedd. Symudwyd y meini yn y 1950au er mwyn gwneud lle i ehangu Coleg Technegol Morgannwg. Ar ôl i deulu'r Crawshay adael Forest House, fe'i prynwyd gan gyfreithiwr lleol o'r enw Walter Morgan 1853-1901. Ef sefydlodd gangen Pontypridd o gwmni cyfreithwyr, Bruce and Nicholas, oedd yn gweithio'n agos gyda Ffederasiwn y Glowyr De Cymru. Ym 1913, gwerthwyd y ty gan ei weddw ar gyfer y South Wales and Monmouthshire School of Mines. Tua'r un pryd, symudwyd injan weindio a phwmpio John Calvert (1845) o Lofa Gelliwion hefyd. Sefydlwyd cyfansoddiad yr ysgol trwy weithred ymddiriedolaeth gydag Iarll Plymouth, Arglwydd Merthyr a David Davies fel yr ymddiriedolwyr, a phenodwyd George Knox (1869 -1950) yn brifathro. Ariannwyd yr ysgol trwy gyfraniad treth y glofeydd oedd wedi tanysgrifio iddi. Parhaodd y tanysgrifiad preifat hwn tan 1928 pan ddaeth yr ysgol dan ofal Awdurdod Addysg Morgannwg.

Chwith: Meini hirion Francis Crawshay

Ym 1967, agorwyd y llety preswyl cyntaf ar y campws gyda lle i gant o fyfyrwyr. Roedd 632 o fyfyrwyr llawn amser a thua 1,500 o fyfyrwyr rhan-amser yma ar y pryd. Ehangodd campws y coleg gydag adeilad aml-lawr i'r adran peirianneg sifil ac yna adeilad undeb y myfyrwyr, llyfrgell a'r adran fusnes.